We schrijven eind jaren 80. Riek Bakker neemt de dienst Stadsontwikkeling onder haar vleugels en maakt vriend en vijand warm voor de Sprong naar Zuid. Het gebied in kwestie is jarenlang een levendig havendistrict, maar de haven groeit al snel uit haar jasje en laat het voormalige overslaggebied met z’n spoorlijnen, pakhuizen en kranen desolaat achter. Hier moet dan een compleet nieuw stadsdeel verrijzen om te wonen, werken en ontspannen. Het vergt een ware pioniersmentaliteit en veel doorzettingsvermogen om zo’n utopisch idee los te laten op een dystopische setting als deze. 

De grootste triomf zit ‘m in de veelbesproken nieuwe oeververbinding die in 1996 feestelijk wordt geopend. De Erasmusbrug moet ervoor zorgen dat het voor bedrijven, culturele instellingen en ook voor centrumbewoners aantrekkelijker wordt om de sprong naar Zuid te wagen.

Te mooi om waar te zijn? Nee, kritiek is er ook! Zo klinkt er in een debat bij De Unie de hartenkreet: “Hebben we het nou over de Kop van Zuid of de Kont van Noord?” Mede door de ruim opgezette structuur van het voormalige havengebied ervaren de nieuwe gebruikers het als larger than life en unheimisch. Meermaals is geprobeerd om er een aangenamere plek van te maken. Met de herbestemming van het aangrenzende Katendrecht en het toekomstige Rijnhavenpark gaat die ontwikkeling weer een nieuwe fase in. Deze keer speelt het water een grotere rol en zijn er nóg ambitieuzere plannen voor luxe woontorens met chique voorzieningen. Ook nu zijn de reacties gemengd.

Boven op de lege vlakte die is ontstaan door de sloop van pakhuizen en het nieuwe metrostation Wilhelminaplein, verrijst in de jaren 90 een gigantisch complex dat onderdak biedt aan de rechtbank en belastingdienst. De zittingszalen bevinden zich in een relatief bescheiden gebouw van Italiaans aandoend natuursteen en glas, met een elegant koperen dak. De kantoren daarentegen, zijn gelegen in de vijftig meter hoge burcht daarachter, die ondanks de on-Nederlandse schaal, dan wel weer in oer-Hollands baksteen is uitgevoerd.

De grootste verrassing van het kantorencomplex is Hof van Zuid, de binnenplaats die is ontworpen door landschapsbureau West 8. Hoewel deze grote ruimte openbaar toegankelijk is en bedoeld als verblijfsplaats, ontbreekt het er aan bankjes om fijn te kunnen vertoeven en de enkele boom valt weg in een groot mozaïek van Reijngoudhouten planken. Deze abstracte invulling maakt Wilhelminahof onbekend én onbemind. Om hier verandering in te brengen heeft West 8 recentelijk een plan voor de herinrichting gepresenteerd en rumour has it dat het flink gaat vergroenen. Opvallend genoeg telt de binnenplaats wel meerdere kunstwerken. Zo is er The Asylum van Joost van den Toorn, waar je in kunt en waarover hij zelf zegt: “Een rechtbank en belastingkantoor zijn onheilspellende instanties. Wie hier naar binnen moet, is niet gerust over zijn lot. Misschien weert dit beeld onheil af, juist door het dreigende uiterlijk.” Koningin Wilhelmina is de enige die hier zit, maar zij heeft dan ook haar eigen zetel meegenomen. Wist je dat het haar verdienste is dat het motto Sterker door Strijd in 1948 aan het stadswapen van Rotterdam wordt toegevoegd?

Slechts één gebouwencluster verwijderd van Wilhelminahof vind je nóg zo’n gigantisch complex. Ook hier is sprake van een verrassende binnenplaats, al kan de kale vlakte van Hof van Zuid geen groter contrast vormen met de groene oase die landschapsarchitect Piet Oudolf hier heeft bedacht. Architect Erick van Egeraat ontwerpt het plan van het Ichthushof, inclusief het meubilair en de opvallende verlichting, naast zijn eerdere werk: de hogeschool Inholland. 

Je kunt je verbazen over het landschap van deze restruimte: iedere centimeter tussen de gebouwen en de metrotunnel is tot in detail ontworpen als wandelroute en verblijfsplek. Onderweg bekruipt je wel de vraag voor wie precies, want ondanks de duidelijke routing door het park, zijn de toegangen bijzonder onhandig gepositioneerd; precies zó dat flanerende passanten er bijna nooit terechtkomen. Wandel je tijdens ZigZagCity door het Ichthushof, dan wordt duidelijk dat de groene route zich in de vorm van een landschapsheuvel bovenop en rondom de metrotunnel bevindt. In het oorspronkelijke plan loopt de tunnelbuis van station Leuvehaven naar Rijnhaven. Station Wilhelminaplein wordt pas in 1997 uitgegraven en aan de bestaande lijn toegevoegd, terwijl de metro tijdens de bouw gewoon doorrijdt.

Het driehoekige puntje van de Afrikaanderwijk staat bekend als de Hillekop. Rond 1900 is het een van de eerste woonwijken die speciaal voor havenarbeiders wordt gebouwd. Bijna een eeuw later, tijdens de stedelijke vernieuwing, is het weer een van de eerste plekken die wordt aangepakt. Het moderne ontwerp van het dan nog jonge architectenbureau Mecanoo moet de wijk van nieuw elan voorzien. En met succes: ruime sociale woningen, pleintjes en een vormentaal vol kleur en curves brengen licht, lucht en ruimte in de voorheen zo benauwde structuur van de buurt en geldt al snel als een voorbeeldproject.

Terugkijkend zou je kunnen stellen dat de Afrikaanderwijk zich sindsdien in een continue cyclus van sloop en nieuwbouw bevindt. Tot op heden was dit altijd ten gunste van sociale woonvoorzieningen, maar de huidige nieuwbouwprojecten in de wijk (met als culminatie de sloop van de Tweebosbuurt), breken met die traditie. De Hillekop van Mecanoo blijft staan als een boegbeeld van z’n tijd. Het is alsof kunstenaar John Körmeling dit voorziet wanneer hij in neon het jaartal 1989 op het dak zet ; een twist op het gebruik om het bouwjaar in de gevel te metselen.

Rotterdam-zuid is door de jaren heen steeds weer een aanlandplek voor nieuwe migranten. Eerst komen zij uit Brabant en Zeeland, vervolgens uit Italië en Spanje en daarna worden ze zelfs ingevlogen uit Marokko, Turkije, Polen en Bulgarije. Dit zie je ook goed terug in de lokale voorzieningen, winkels en horeca. De gezinnen worden na een poosje steevast (al dan niet onder protest) verdrongen van hun eerste verblijfsplaats op Zuid. De afgelopen jaren richt het beleid zich vooral op het aantrekken van andere nieuwkomers: expats, yuppen en welgestelde gezinnen. Dit zie je onder meer terug in project Parkstad, waar op de plek van het gesloopte eighties woonblok De Leeuwenkuil, het duurzame en groene woningbouwproject De Kuil verrijst. Dit 232 woningen tellende woongebouw stelt op z’n website: ‘Rotterdam Zuid is veranderd. Nieuwe hippe buurten zijn ontstaan waar het fijn wonen en recreëren is. Voor ieder wat wils’. Naast woningen staan er rondom de Laan op Zuid ook veel voorzieningen op de planning: een zwembad, een sporthal en een school. Die vernieuwingen gaan echter ook ten koste van bestaande winkels, woningen en, niet onbelangrijk, het gemeenschapsgevoel, zoals te zien bij de sloop van de Tweebosbuurt.* Horecaondernemers zeggen te koken voor onbekenden, omdat er vooral wordt besteld via Thuisbezorgd. Kortom: in Parkstad is er voor ieder wat wils, maar de vraag rijst hoe al die ontwikkelingen bijdragen aan de sociale cohesie.

Aan functies heeft het Afrikaanderplein geen gebrek: zo speelt voetbalclub Feyenoord er in 1908 haar eerste wedstrijden, fungeert het tegen het einde van WOI als akker en is het een groenplaats, speelplek, marktplein en evenementenlocatie. Maar hoewel het plein ooit bedacht is als dé plek waar bewoners uit de met benauwde arbeidershuisjes volgestampte Afrikaanderwijk elkaar konden treffen, lukt het tot op de dag van vandaag niet goed om mensen er spontaan samen te laten komen.

Om hier verandering in te brengen sleutelt men zo vaak aan het ontwerp dat het de bijnaam ‘het plein dat nooit afkomt’ krijgt. De meest recente invulling is van 2006 en is door Okra architecten gepresenteerd onder het motto ‘van gefragmenteerde ruimte naar ruimte voor gebruik’. Ironisch genoeg speelt de levendigheid zich nog altijd vooral buiten het parkgedeelte af. Hier vind je een drukbezochte speeltuin, sportvelden, verzamelgebouw ’t Klooster, maar ook café’s en winkels. Ook zijn er groene oases zoals de Botanische Tuin en de Tuin van de Wijk.

Op het plein zelf springen twee kunstwerken in het oog: het versleten Nijlpaardje (1970) van beeldhouwer Robbert Jan F. Donker en het Monument voor de Gastarbeider (2013) dat op initiatief van nazaten van gastarbeiders tot stand is gekomen en de kinderen en kleinkinderen van migranten eraan herinnert dat ze ‘hier niet langer te gast zijn, maar deel uitmaken van de Nederlandse samenleving, met alle rechten en plichten die daarbij horen’.

De Afrikaanderwijk Coöperatie is een initiatief van kunstenaar Jeanne van Heeswijk, internationaal bekend om haar sociaal-maatschappelijke projecten in volksbuurten en kwetsbare wijken. Het is een optimistisch project dat wordt gedragen door echte doorzetters. Vanuit de vraag hoe je dingen nou écht kunt regelen voor je wijk, neemt het team taken die de gemeente en woningbouwverenigingen normaal gesproken oppakt, deels over. Zo proberen ze de ontwikkeling van de buurt letterlijk voor en door de locals vorm te geven, met als doel meer aansluiting met en verantwoordelijkheidsgevoel voor de eigen leefomgeving.

Van groenonderhoud en schoonmaakploeg tot de plek om een deelvoertuig te lenen en van wijkkeuken tot atelier, de coöperatie is van alle markten thuis. In 2014 tovert de coöperatie het prachtige zuidoostelijke rioolgemaal (1899) om tot het nieuwe hart van hun activiteiten in de buurt: het Gemaal op Zuid. Onder hun bevlogen leiding wordt dit unieke pand in no-time een geliefde culturele ontmoetingsplek en een veelzijdig activiteitencentrum. Tegenover restaurant Meram verrijst nu een ander opvallend project dat de coöperatie realiseert met het Rotterdamse ontwerpbureau Superuse Studios. Dit Grondstoffenstation is bedoeld om het afvalprobleem van de Afrikaandermarkt op te lossen door restafval te recyclen en zwerfaval te voorkomen.

In de Paul Krugerstraat ontmoet je  een verborgen parel uit de Rotterdamse architectuurgeschiedenis. We hebben het over het opmerkelijke woongebouw Natal dat architect Frits van Dongen in 1990 voltooit. Waar de andere straatjes in de Afrikaanderwijk smal ogen door de rechte bouwblokken, levert het curvy grondplan van de Natal juist veel ruimtelijkheid op.

Neem even de tijd om goed te kijken, dan zie je ineens hoe doordacht ieder onderdeel van dit sociale woningbouwproject in elkaar zit én met hoeveel zorg ze zijn uitgevoerd: twee elegante lifttorens, geinige winkelblokjes, een verhoogde woonlaag met daaronder nog zo’n zes meter vrije ruimte waar vrij spel is voor een buurtplein. Natal bewijst dat sociale woningbouw heus niet uniform en ongezellig hoeft te zijn, maar ook zeker iets verhevens en chics kan hebben.

Rotterdam krijgt in 1968 als eerste stad in Nederland een metro. De stations in Rotterdam-Zuid worden dan bovengronds aangelegd. De reden: het is goedkoper. Tegelijkertijd bieden ze hierdoor prachtige vergezichten op de stad en de havens. De robuuste constructies, met grote ramen en zigzagdaken, lijken boven de straten te zweven. De ligging van station Maashaven, direct naast de Maassilo en op het knooppunt van verschillende wijken, maakt het tot een van de mooiste stations in Rotterdam.