Een van de vroegste stedelijke ontwikkelingen in het polder- en dijklandschap stamt uit 1769: de Oude Plantage. Met de aanleg van het eerste openbare park van Rotterdam ziet het stadsbestuur hier kans om een publieke wandelplaats aan te leggen voor ontspanning en ter bevordering van de stedelijke identiteit. Het stuk land tussen de rivier en de Honingerdijk wordt letterlijk en figuurlijk strakgetrokken door de aanplant van een ‘plantage’: een combinatie van bomen, hagen en grasvlaktes in een strak geometrisch patroon. 

Naast het oudste stadspark vind je ook de allereerste productielocatie van Rotterdams drinkwater. Architect C.B. van der Tak ontwerpt in 1871 een watertoren in een unieke combinatie van neo-Romaanse, neo-Renaissance en Moorse bouwstijl. Samen met een gigantisch waterreservoir, groot genoeg voor een miljoen liter water, een ketelhuis, pompgebouw en twee grote bezinkbassins wordt hier jarenlang het verontreinigde rivierwater uit de Maas gezuiverd. Zo’n 150 jaar later herinnert de drinkwaterleiding (DWL) nog steeds aan de geschiedenis van De Esch en de voortdurende maakbaarheid van de Rotterdamse delta.

In 1977 sluit het drinkwaterleidingcomplex in De Esch haar deuren en transformeert het DWL-terrein in de coöperatieve woonwerkgemeenschap Utopia, met plek voor architecten, kunstenaars, technici, fotografen en vormgevers. Vanuit deze combinatie aan disciplines drukt Utopia met hun projecten en activiteiten een blijvende, culturele stempel op De Esch en de rest van Rotterdam.

In de watertoren komen woningen met op de begane grond een café en restaurant, terwijl de naastgelegen werkplaatsen worden getransformeerd tot drukkerij, houtwerkplaats en ateliers. Hal 4 is dan plek voor theater en concerten, met optredens van internationale artiesten als The Cure, New Order, The Birthday Party en Nina Simone.

In 1979 krijgt stedenbouwkundige Elizabeth Poot de opdracht om het DWL-terrein om te vormen tot woonwijk, mét behoud van het industriële erfgoed. De verkaveling baseert ze op het patroon van de oorspronkelijke filterbassins en de monumentale industriële gebouwen worden onderdeel van de wijk. Het stedenbouwkundige plan van toen is nog steeds beeldbepalend voor De Esch zoals we die nu kennen.

De industriële filtergebouwen van Ad van der Steur zijn omgebouwd tot huisvesting en op de voormalige reinwaterkelders staan energiezuinige woningen in houtskeletbouw met grote zonnepanelen. Deze zonnewoningen van architect Jacob van Ringen gebruiken de betonnen kolommen in de kelders als fundering, waardoor elke woning uniek is in vorm en oppervlakte. De oude bakstenen filterbakken met karakteristieke bedieningshuisjes vormen het centrale plein in de wijk.

De Esch wordt gekenmerkt door verrassende plekken en uiteenlopende functies. In de zomer van 1931 opent de Vereniging Kralings Zwembad een groot buitenbad, tot op heden uitsluitend toegankelijk voor een select gezelschap van zo’n 700 geprivilegieerde Rotterdammers. Grenzend aan dit bad wordt in 1939 het volkstuinpark VTV Nut en Genoegen opgericht, een bescheiden complex met 32 tuinen.

Om de hoek ligt sinds 2018 ecowijk Leonidas met 46 duurzame zelfbouwwoningen. De huizen zijn energieneutraal en gebouwd met natuurlijke materialen. Het resultaat is een soort klein België: een wirwar aan strobaal-, staalframe- en houtbouwwoningen met ieder een compleet eigen uiterlijk.

Begin jaren 40 wordt De Esch de aangewezen plek voor een militaire basis van het Korps Mariniers: De Van Ghent Kazerne. Na de verwoesting van de kazerne aan het Oostplein bij het bombardement van Rotterdam, wordt het betonskelet voor de nieuwe kazerne gegoten. Vanwege de oorlog wordt de bouw echter al snel stilgelegd, waarna de mariniers in 1946 weer terugkeren.

Vanuit historisch oogpunt zijn de mariniers nauw verbonden met de stad. Van het onderdrukken van de De Vletter-oproer in 1868, het verdedigen van de Maasbruggen in 1940 tot het ‘schoonvegen’ van Perron 0 in 1992 – destijds de opvangplek voor drugsverslaafden op het Centraal Station. Door de jaren heen is de opleidingskazerne ook sterk uitgebreid, met architectuur uit de jaren 70 en 90.

Het grootste groene ‘eiland’ is natuurgebied De Esch, in de bocht van de Nieuwe Maas. Een mossig moeras met wilgen, esdoorns en andere scheve woudreuzen, bewoond door dieren als de nachtegaal, ijsvogel, bosuil en de bever. Het kleine stukje natuur is geliefd door alle bewoners van De Esch. Op het levendige stadsstrand ‘Costa del Nieuwe Maas’ merk je op zomerse dagen nog niets van de aangekondigde veranderingen, met de schapen en zonaanbidders.

Om de hoek des te meer, bij de indrukwekkende heuvel van protestborden aan de rand van het natuurgebied: ’‘Is dit hoe Rotterdam met haar natuur omgaat?” en ‘‘Natuurgebied de Esch – de Amazone van Rotterdam – een geschenk aan ons en onze nog ongeboren kinderen”. Met protest in de vorm van borden, theater en menselijke slingers proberen de bewoners De Esch te redden van de derde stadsbrug die de oude polder en de natuur dreigt te beschadigen. 

In de jaren zestig ondergaat het landschap rond De Esch een ingrijpende transformatie – geheel in de geest van het vooruitgangsdenken van de wederopbouw. De snelgroeiende economie vraagt om nieuwe infrastructuur en ruimte voor kennis en innovatie. De eerste palen van de Nederlandse Economische School worden in de grond geslagen. Over de Nieuwe Maas wordt de Van Brienenoordbrug aangelegd voor de doorstroom van het toenemende verkeer. En onderaan de oprit komt het nieuwe drinkwaterleidingbedrijf, een ontwerp van Wim Quist.

De nieuwe ontwikkelingen in de polder van De Esch gaan tegelijkertijd gepaard met sloop van het oude. Zo moet het dorp Kralingeroord wijken voor dijkophogingen na de Watersnood van 1953 en de aanleg van de Van Brienenoordbrug. In de jaren 50 en 60 krijgen stadsbewoners zonder eigen tuin een stukje grond in de nieuwe volkstuinen Kweeklust en Toepad.