De Erasmusbrug vormt in 1996 de nieuwe verbinding met de Kop van Zuid die dan nog volop in ontwikkeling is. Gelijktijdig is metrostation Wilhelminaplein aangelegd, een technisch hoogstandje omdat deze rondom de bestaande tunnel wordt gebouwd. Boven op de lege vlakte die is ontstaan door de sloop van pakhuizen en het nieuwe metrostation, verrijst in de jaren 90 een gigantisch complex dat onderdak biedt aan de rechtbank en belastingdienst.

De zittingszalen bevinden zich in een relatief bescheiden gebouw van Italiaans aandoend natuursteen en glas, met een elegant koperen dak. De kantoren daarentegen, zijn gelegen in de vijftig meter hoge burcht daarachter, die ondanks de on-Nederlandse schaal, dan wel weer in oer-Hollands baksteen is uitgevoerd.

De verrassing van het kantorencomplex is Hof van Zuid, ontworpen door landschapsbureau West 8, dat in dezelfde periode het Schouwburgplein ontwerpt. Hoewel deze grote ruimte openbaar toegankelijk is en bedoeld als verblijfsplaats, ontbreekt het er aan bankjes om fijn te kunnen vertoeven. De enkele boom valt weg in een groot mozaïek van Reijngoudhouten planken. Om hier verandering in te brengen heeft West 8 een plan voor een groene herinrichting gepresenteerd.

Opvallend genoeg telt de binnenplaats wel meerdere kunstwerken. Zo is er The Asylum van Joost van den Toorn, waar je in kunt en waarover hij zelf zegt: “Een rechtbank en belastingkantoor zijn onheilspellende instanties. Wie hier naar binnen moet, is niet gerust over zijn lot. Misschien weert dit beeld onheil af, juist door het dreigende uiterlijk.” Koningin Wilhelmina is de enige die hier zit, maar zij heeft dan ook haar eigen zetel meegenomen. Wist je dat het haar verdienste is dat het motto Sterker door Strijd in 1948 aan het stadswapen van Rotterdam wordt toegevoegd?

Het gebouw van de hogeschool Inholland is zijn tijd ver vooruit als het wordt gerealiseerd. Het ontwerp speelt in op flexibel gebruik met verschillende ruimtes rondom een groot atrium. De glazen gevels bieden een fraai uitzicht over de Rijnhaven. Al kort na oplevering wordt het gebouw uitgebreid met opvallende volumes en een bruggebouw dat is verbonden met Cité (Tangram architecten), een woongebouw voor studenten. Erick van Egeraat ontwerpt ook de openbare ruimte tussen deze gebouwen: de Ichthushof.

Waar de metrotunnel weer boven de grond komt, is de Ichthushof te vinden. De restruimtes tussen de tunnel en gebouwen zijn als één wandelgebied ontworpen met veel oog voor detail. Speciale bankjes, verlichting en beplanting aan, op en rondom het tracé maken het tot een oase tussen de doorgaande verkeersstraten op Zuid. Het ontwerp is van Erick van Egeraat en de wereldberoemde tuinarchitect Piet Oudolf, die met zijn landschappelijk inrichting altijd rekening houdt met de wisseling van de seizoenen, met een combinatie vaste beplanting en vulplanten.

Het driehoekige puntje van de Afrikaanderwijk staat bekend als de Hillekop. Rond 1900 is het een van de eerste woonwijken die speciaal voor havenarbeiders wordt gebouwd. Bijna een eeuw later, tijdens de stedelijke vernieuwing, is het weer een van de eerste plekken die wordt aangepakt. Het moderne ontwerp van het dan nog jonge architectenbureau Mecanoo moet de wijk van nieuw elan voorzien. En met succes: ruime sociale woningen, pleintjes en een vormentaal vol kleur en curves brengen licht, lucht en ruimte in de voorheen zo benauwde structuur van de buurt en geldt al snel als een voorbeeldproject.

Terugkijkend zou je kunnen stellen dat de Afrikaanderwijk zich sindsdien in een continue cyclus van sloop en nieuwbouw bevindt. Tot op heden was dit altijd ten gunste van sociale woonvoorzieningen, maar de huidige nieuwbouwprojecten breken met die traditie, met als culminatie de sloop van de Tweebosbuurt. De Hillekop van Mecanoo blijft staan als een boegbeeld van z’n tijd. Het is alsof kunstenaar John Körmeling dit voorziet wanneer hij in neon het jaar van oplevering 1989 op het dak markeert.

Rotterdam-zuid is door de jaren heen steeds weer een aanlandplek voor nieuwe migranten. Eerst komen zij uit Brabant en Zeeland, vervolgens uit Italië en Spanje en daarna worden ze zelfs ingevlogen uit Marokko en Turkije, en meer recent uit Polen en Bulgarije. Dit zie je ook goed terug in de lokale voorzieningen, winkels en horeca. De gezinnen worden na een poosje steevast, al dan niet onder protest, verdrongen van hun eerste verblijfsplaats op Zuid.

De afgelopen jaren richt het beleid zich vooral op het aantrekken van andere nieuwkomers: expats, yuppen en welgestelde gezinnen. Dit zie je onder meer terug in project Parkstad, waar op de plek van het gesloopte eighties woonblok De Leeuwenkuil, het duurzame en groene woningbouwproject De Kuil verrijst. Dit 232 woningen tellende woongebouw stelt op z’n website: ‘Rotterdam Zuid is veranderd. Nieuwe hippe buurten zijn ontstaan waar het fijn wonen en recreëren is. Voor ieder wat wils’.

De Afrikaanderwijk Coöperatie is een initiatief van kunstenaar Jeanne van Heeswijk, internationaal bekend om haar sociaal-maatschappelijke projecten in volksbuurten en kwetsbare wijken. Het is een optimistisch project dat wordt gedragen door echte doorzetters. Vanuit de vraag hoe je dingen nou écht kunt regelen voor je wijk, neemt het team taken die de gemeente en woningbouwvereniging normaal gesproken oppakt, deels over. Zo proberen ze de ontwikkeling van de buurt letterlijk voor en met locals vorm te geven.

In 2014 tovert de coöperatie het prachtige rioolgemaal (1899) om tot het nieuwe hart van hun activiteiten in de buurt: het Gemaal op Zuid. Tegenover restaurant Meram is sinds 2023 een opvallend project van de coöperatie te zien, het Grondstoffenstation, een ontwerp van Superuse Studios dat volledig is gebouwd met hergebruikte en duurzame materialen. Het is bedoeld om het afvalprobleem van de Afrikaandermarkt op te lossen door restafval te recyclen en zwerfaval te voorkomen.

Aan functies heeft het Afrikaanderplein geen gebrek: zo speelt voetbalclub Feyenoord er in 1908 haar eerste wedstrijden, fungeert het tegen het einde van WOI als akker en is het een groenplaats, speelplek, marktplein en evenementenlocatie. Maar hoewel het plein ooit bedacht is als dé plek waar bewoners uit de met benauwde arbeidershuisjes volgestampte Afrikaanderwijk elkaar konden treffen, lukt het tot op de dag van vandaag niet goed om mensen er spontaan samen te laten komen.

Om hier verandering in te brengen sleutelt men zo vaak aan het ontwerp dat het de bijnaam ‘het plein dat nooit afkomt’ krijgt. De meest recente invulling is van 2005 en is door Okra architecten gepresenteerd onder het motto ‘van gefragmenteerde ruimte naar ruimte voor gebruik’. Ironisch genoeg speelt de levendigheid zich nog altijd vooral buiten het parkgedeelte af. Hier vind je een drukbezochte speeltuin, sportvelden, verzamelgebouw ’t Klooster, maar ook café’s en winkels. Ook zijn er groene oases zoals de Botanische Tuin en de Tuin van de Wijk.

Op het plein staat het Monument voor de Gastarbeider (2013), een initiatief van nazaten van gastarbeiders die de kinderen en kleinkinderen van migranten eraan herinnert dat ze ‘hier niet langer te gast zijn, maar deel uitmaken van de Nederlandse samenleving, met alle rechten en plichten die daarbij horen’.

In de Paul Krugerstraat vind je het opmerkelijke woongebouw Natal dat architect Frits van Dongen in 1990 voltooit. Waar de andere straatjes in de Afrikaanderwijk smal ogen door de rechte bouwblokken, levert het curvy grondplan van de Natal juist veel ruimtelijkheid op. Natal bewijst dat sociale woningbouw heus niet uniform en ongezellig hoeft te zijn.

Neem even de tijd om goed te kijken, dan zie je ineens hoe doordacht ieder onderdeel van dit sociale woningbouwproject in elkaar zit: twee elegante lifttorens, geinige winkelblokjes, een verhoogde woonlaag met daaronder nog zo’n zes meter vrije ruimte waar vrij spel is voor een buurtplein.

Rotterdam krijgt in 1968 als eerste stad in Nederland een metro. De stations in Rotterdam-Zuid worden dan bovengronds aangelegd. De reden: het is goedkoper. Tegelijkertijd bieden ze hierdoor prachtige vergezichten op de stad en de havens. De robuuste constructies, met grote ramen en zigzagdaken, lijken boven de straten te zweven. De ligging van station Maashaven, direct naast de Maassilo en op het knooppunt van verschillende wijken, maakt het tot een van de mooiste stations in Rotterdam.